سلطان باہوؒ کی تعلیمات میں سروری قادری خانقاہی نظام کا دعوت و اصلاحِ معاشرہ میں کردار
DOI:
https://doi.org/10.70670/sra.v4i1.2563Keywords:
Sultan Bahoo, Sarwari Qadri, Khanqahi System, Islamic Preaching, Social Reform, Self-Purification, Sufism, Spiritual Training, Service to Humanity.Abstract
This research article, titled “The Role of the Sarwari Qadri Khanqahi System in Preaching and Social Reform in the Teachings of Sultan Bahoo (RA)”, examines the religious, spiritual, educational, and social dimensions of the Sarwari Qadri Khanqahi system in the light of Sultan Bahoo’s teachings. Sultan Bahoo (RA) was a prominent Sufi scholar and spiritual figure of the subcontinent whose teachings emphasized self-purification, remembrance of Allah, divine knowledge, spiritual training, and moral excellence. According to his thought, genuine reform begins with the purification of the inner self and gradually manifests itself in human conduct and social relationships. The study finds that the Sarwari Qadri tradition gives considerable importance to the relationship between the spiritual guide and disciple as a means of moral and spiritual training. Remembrance of Allah, companionship of the spiritual guide, struggle against the lower self, and ethical discipline are important elements of this system. The Khanqahi system provides a practical framework for these teachings through religious guidance, spiritual education, moral development, service to humanity, and concern for social welfare. The research further demonstrates that Sultan Bahoo’s teachings connect individual spiritual reform with broader social reform. Purification of the self, development of good character, promotion of brotherhood, tolerance, compassion, and service to others can contribute to the establishment of a morally balanced society. In the contemporary context, these teachings remain relevant in addressing moral decline, intolerance, materialism, and social disorder. The study concludes that a revival of the constructive and reformative dimensions of the Khanqahi tradition can contribute positively to religious awareness, ethical development, social harmony, and collective welfare.
References
(۱) سلطان باہوؒ، عین الفقر، ایڈیشن ۲۶، لاہور: العارفین پبلیکیشنز، ستمبر ۲۰۱۴ء، ص ۴۱
(۲) سلطان باہوؒ، کلید التوحید کلاں، مطبوعہ نسخہ، ص ۳۲۹
(۳) سلطان باہوؒ، محک الفقر کلاں، مطبوعہ نسخہ
(۴) نجم الدین توسون، "Sultan Bâhû"، Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi، استنبول: Türkiye Diyanet Vakfı، ۲۰۱۹ء، جلد ۳۷، ص ۵۷۰
(۵) ایضاً
(۶) سلطان حامد، مناقبِ سلطانی، لاہور: مکتبہ نبویہ، ۱۹۸۱ء، ص ۲۵-۳۰؛ نیز دیکھیے: ڈاکٹر لئیق احمد، "محکُ الفقر کلاں میں موجود فقہی مباحث کا تحقیقی جائزہ"، مجلہ مراۃ العارفین انٹرنیشنل، لاہور، ستمبر ۲۰۱۸ء، ص ۱۴
(۷) سلطان باہوؒ، عین الفقر (ترجمہ: پروفیسر سید احمد سعید ہمدانی)، لاہور: مکتبہ باہو، ۱۹۹۸ء، ص ۴۵
(۸) سلطان باہوؒ، محکُ الفقر کلاں (فارسی متن بمع اردو ترجمہ)، لاہور: العارفین پبلیکیشنز، ۲۰۱۵ء، ص ۷۲؛ نیز دیکھیے: ڈاکٹر لئیق احمد، ایضاً، ستمبر ۲۰۱۸ء
(۹) سلطان حامد، مناقبِ سلطانی، ص ۱۵۰-۱۵۵؛ نیز دیکھیے: "سلطان باہو کی کتب"، آن لائن تحقیقی ذخیرہ (سلطان الفقر پروڈکشنز)
(۱۰) سید احمد سعید ہمدانی، حضرت سلطان باہوؒ: حیات و تعلیمات، اسلام آباد: قومی کونسل برائے فروغِ اردو زبان / لاہور: باہو اکیڈمی، ۱۹۹۲ء، ص ۱۰۴
(۱۱) محمد وارث علی اور اللہ دتہ، "کلامِ سلطان باہوؒ میں فکرِ آخرت کا تجزیاتی مطالعہ"، Al-‘Ulūm: Journal of Islamic Studies، لاہور گیریژن یونیورسٹی، جلد ۶، شمارہ ۲، ۲۰۲۲ء، ص ۸۹
(۱۲) سلطان باہوؒ، کلید التوحید کلاں (اردو ترجمہ)، لاہور: العارفین پبلیکیشنز، ۲۰۱۴ء، ص ۸۵
(۱۳) ایضاً، ص ۸۵
(۱۴) ڈاکٹر لئیق احمد، "سروری قادری خانقاہی نظام کا دعوتی و تربیتی اسلوب"، مجلہ مراۃ العارفین انٹرنیشنل، لاہور، اکتوبر ۲۰۱۹ء، ص ۲۴
(۱۵) محمد وارث علی، "برصغیر میں سلاسلِ تصوف کا اصلاحی کردار"، Al-‘Ulūm: Journal of Islamic Studies، لاہور، جلد ۵، شمارہ ۱، ۲۰۲۱ء، ص ۴۵
(۱۶) سید احمد سعید ہمدانی، حضرت سلطان باہوؒ: حیات و تعلیمات، اسلام آباد: قومی کونسل برائے فروغِ اردو زبان، ۱۹۹۲ء، ص ۱۳۰
(۱۷) سلطان باہوؒ، عین الفقر (ترجمہ: سید احمد سعید ہمدانی)، لاہور: مکتبہ باہو، ۱۹۹۸ء، ص ۹۵
(۱۸) ڈاکٹر لئیق احمد، "سروری قادری خانقاہی نظام کا دعوتی و تربیتی اسلوب"، مجلہ مراۃ العارفین انٹرنیشنل، لاہور، اکتوبر ۲۰۱۹ء، ص ۳۰
(۱۹) محمد وارث علی، "برصغیر میں سلاسلِ تصوف کا اصلاحی کردار"، Al-‘Ulūm: Journal of Islamic Studies، لاہور، جلد ۵، شمارہ ۱، ۲۰۲۱ء، ص ۵۲
(۲۰) سلطان باہوؒ، عین الفقر (ترجمہ: سید احمد سعید ہمدانی)، لاہور: مکتبہ باہو، ۱۹۹۸ء، ص ۱۱۲
(۲۱) محمد وارث علی اور اللہ دتہ، "کلامِ سلطان باہوؒ میں فکرِ آخرت کا تجزیاتی مطالعہ"، Al-‘Ulūm: Journal of Islamic Studies، لاہور گیریژن یونیورسٹی، جلد ۶، شمارہ ۲، ۲۰۲۲ء، ص ۱۰۵
(۲۲) سید نذیر احمد، ڈاکٹر (مرتب)، کلام باہو سلطان، لاہور: پیکیجز لمیٹڈ، ۱۹۸۱ء، ص ۴۵
(۲۳) سلطان باہوؒ، ابیاتِ سلطان باہو (منظوم ترجمہ و تشریح)، مترجم: عبدالمجید بھٹی، کراچی: انجمن ترقی اردو، پاکستان، ۱۹۶۷ء، ص ۱۲
(۲۴) سلطان باہوؒ، ابیاتِ باہو (اردو ترجمہ و حواشی)، مرتب: سمن مشرا، صوفی نامہ/ریختہ ایڈیشن، ص ۳۸
(۲۵) ایضاً، ص ۵۴
(۲۶) سید نذیر احمد، ڈاکٹر، کلامِ باہوؒ کا تحقیقی و فکری مطالعہ، لاہور: مکتبہ جمال، ۲۰۱۲ء، ص ۹۸
(۲۷) ساجد محمود، محمد رحمان، اور مطاہر شاہ، "سلطان باہوؒ کے کلام کے اردو تراجم میں تزکیۂ نفس: ایک تجزیہ"، تہذیب الافکار، پشاور: شعبہ علومِ اسلامیہ سردار بہادر خان ویمن یونیورسٹی / بشیر ریسرچ سینٹر، جلد ۸، شمارہ ۲، ۲۰۲۱ء، ص ۴۵
(۲۸) سلطان باہوؒ، ابیاتِ باہو (متن بمع اردو ترجمہ و حواشی)، لاہور: ڈیلی پاکستان ڈیجیٹل کلام سورس / مکتبہ باہو، ص ۶۴
(۲۹) سلطان باہوؒ، کلامِ باہو، ڈیجیٹل کلام سیکشن، صوفی نامہ (ریختہ فاؤنڈیشن)، اندراج نمبر: ۱۰۴۔
(۳۰) سلطان باہوؒ، "پڑھ پڑھ علم ہزار کتاباں"، وکی سورس، آن لائن ڈیجیٹل مکتبہ، کلامِ سلطان باہو بخش
